Jakub Rafalski – psycholog
Wiktoria Dowgiel – psycholożka dziecięca, Fundacja Avalon
Autyzm i relacje społeczne to temat, który budzi wiele pytań zarówno wśród rodziców, jak i nauczycieli czy terapeutów. Osoby w spektrum autyzmu często zmagają się z trudnościami w budowaniu relacji czy nawiązywaniu kontaktów z osobami neurotypowymi oraz rozumieniu norm społecznych oczywistych dla innych. Dla dzieci i młodzieży w spektrum relacje mogą być źródłem stresu, ale jednocześnie są one kluczowe dla ich rozwoju emocjonalnego i społecznego. Jak zatem wspierać je w budowaniu relacji oraz rozwijaniu kompetencji społecznych?
Funkcjonowanie społeczne dziecka w spektrum autyzmu
Funkcjonowanie społeczne dziecka z autyzmem zależy od jego indywidualnych cech, stopnia samodzielności oraz rodzajów wsparcia, którego potrzebuje jest mu potrzebne. Niektórzy określają to jako poziom funkcjonowania, ale takie ujęcie jest niewystarczające – nie bierze bowiem pod uwagę tego jak dziecko się czuje, a jedynie określa jak z zewnątrz wygląda jego funkcjonowanie. Lepiej więc mówić o poziomie potrzebnego wsparcia.
Poziom ten odnosi się do zdolności dziecka do samodzielnego radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami i różnorodnymi sytuacjami społecznymi. Dziecko w spektrum może mieć trudności z rozpoznawaniem emocji (zarówno swoich jak i innych osób), interpretowaniem niewerbalnych sygnałów, takich jak mimika czy gesty (szczególnie ze strony osób niebędących w spektrumautyzmu) oraz spokojnym reagowaniem na zmienne sytuacje społeczne.
Często ich interakcje są postrzegane przez osoby neurotypowe jako sztywne lub nieadekwatne, co może prowadzić do trudności w nawiązywaniu przyjaźni. Nie oznacza to jednak, że dzieci z autyzmem nie chcą budować relacji. Często ich zachowania są efektem niezrozumienia neurotypowych oczekiwań społecznych lub trudności w wyrażaniu własnych potrzeb w sposób zrozumiały czy akceptowany przez większość społeczeństwa. Dlatego kluczowe jest dostarczanie im wsparcia w postaci konkretnych wskazówek, narzędzi komunikacyjnych (np. obrazków, schematów) oraz cierpliwego wyjaśniania różnic między neurotypowymi, a naturalnymi dla autystów zasadami społecznymi.
Lęk społeczny a autyzm
Lęk społeczny i autyzm często ze sobą współwystępują, najprawdopodobniej z powodu wielokrotnego doświadczania przez autystów niezrozumienia ze strony społeczeństwa. Dzieci i młodzież ze spektrum autyzmu mogą odczuwać intensywny lęk w sytuacjach społecznych, szczególnie gdy są one nowe lub nieprzewidywalne. Lęk może objawiać się unikaniem kontaktu, wycofaniem, a w skrajnych przypadkach nawet agresją wynikającą z frustracji czy paniki.
Pomoc w radzeniu sobie z lękiem społecznym powinna obejmować stopniowe oswajanie dziecka z nowymi sytuacjami, tworzenie przewidywalnego środowiska oraz korzystanie z technik relaksacyjnych.
Terapia poznawczo-behawioralna jest jednym z narzędzi, które może pomóc dzieciom lepiej radzić sobie z lękiem, ucząc je identyfikowania i modyfikowania myśli wywołujących niepokój. Ważne jest jednak, aby pamiętać, że część myśli i lęków jest oparta na realnych doświadczeniach. W takiej sytuacji nie można uczyć dziecka zmiany myślenia, bo może to wprowadzić poczucie, że nie wierzymy mu i minimalizujemy jego przeżycia. Warto pamiętać, że zrozumienie przyczyn lęku, praca nad tymi przyczynami i unikanie presji na szybkie zmiany są kluczowe w procesie wsparcia.
Trening Umiejętności Społecznych dla dzieci z autyzmem
Trening Umiejętności Społecznych (TUS) jest formą terapii, która pomaga rozwijać kompetencje niezbędne w codziennych interakcjach. TUS opiera się na nauce konkretnych umiejętności, takich jak inicjowanie rozmowy, rozwiązywanie konfliktów czy rozpoznawanie emocji u innych. Czasem skupia się też na nauce maskowania, czyli ukrywania przez dziecko swoich typowo autystycznych cech jak brak kontaktu wzrokowego. Ważne aby dziecko w takich sytuacjach wiedziało, że maskowanie to narzędzie, z którego może korzystać, gdy czuje, że jest ono potrzebne, ale nie musi.
Zajęcia najczęściej prowadzone są w małych grupach co pozwala dzieciom ćwiczyć umiejętności w bezpiecznym i kontrolowanym środowisku. Ważnym elementem TUS jest również korzystanie z zabawy, co zachęca dzieci do aktywnego uczestnictwa i redukuje stres związany z nauką nowych zdolności. Regularne, dobrze prowadzone zajęcia pomagają dzieciom lepiej funkcjonować w grupie rówieśniczej, co przekłada się na ich pewność siebie i satysfakcję z kontaktów z innymi.
Włączanie dziecka autystycznego do grupy rówieśniczej
Włączanie dziecka z autyzmem do grupy rówieśniczej to proces, który wymaga odpowiedniego przygotowania zarówno dziecka, jak i jego otoczenia. Kluczowe jest, aby dorośli byli wyedukowani na temat autyzmu, aby budować zrozumienie i akceptację wśród rówieśników dziecka. Dzieci autystyczne i nieautystyczne mogą potrzebować dodatkowego wsparcia w nawiązywaniu i utrzymaniu kontaktów między sobą. dlatego warto organizować w grupie przyjemne dla wszystkich aktywności sprzyjające integracji. Mogą to być gry, zabawy czy wymyślone przez same dzieci projekty grupowe.
Rola nauczycieli i rodziców w tym procesie jest nieoceniona. Nauczyciele mogą ułatwiać integrację, moderując interakcje i wspierając dzieci w trudnych sytuacjach, natomiast rodzice mogą rozwijać w środowisku domowym różnorodne umiejętności społeczne oraz wiedzę swoich dzieci na temat neuroodmienności. Ważne jest również, aby nie wymuszać kontaktów między dziećmi, a dać im czas na odnalezienie własnego tempa w budowaniu różnych relacji.
Podsumowanie
Relacje społeczne w życiu dzieci i młodzieży w spektrum autyzmu to obszar wymagajacy cierpliwości, zrozumienia oraz odpowiedniego wsparcia zarówno dzieci autystycznych jak i wchodzących z nimi w relacje dzieci neurotypowych. Dzięki odpowiedniemu wsparciu, dzieci z autyzmem mogą lepiej radzić sobie w codziennych sytuacjach i czerpać więcej radości z kontaktów z innymi. Warto pamiętać, że każde dziecko rozwija się we własnym tempie, a najważniejsze w tym procesie są akceptacja i empatia ze strony bliskich.
