Przejdź do głównej zawartości

Przekaż darowiznę

KRS 0000270809
Czas czytania: 8 min

ADHD i autyzm u kobiet. Dlaczego tak łatwo je przeoczyć?

Rozmowa z Julią Sztreją

Dominika Filipowicz – Fundacja Avalon

Przez lata ADHD kojarzono przede wszystkim z zachowaniem tzw. szkolnego łobuza. W powszechnym wyobrażeniu był to chłopiec: rozbrykany, niespokojny, taki który biega między ławkami oraz zaczepia koleżanki i kolegów. Tymczasem, kto by przypuszczał, że ta spokojna dziewczynka z ostatniej ławki, która ma same piątki w dzienniku i tylko trochę za często wygląda przez okno “bujając w obłokach” – również może mieć ADHD? Podobnie jest ze spektrum autyzmu – wiele dziewczynek i kobiet przez lata pozostaje bez diagnozy, a ich trudności bywają maskowane perfekcjonizmem oraz próbami dopasowania się do wymagań otoczenia. O późnych diagnozach, funkcjonowaniu neuroatypowych kobiet oraz konsekwencjach socjalizacji rozmawiamy z psycholożką Julią Sztreją z Pomarańczowego Telefonu Wsparcia Fundacji Avalon.

Dominika Filipowicz: Przez lata ADHD kojarzono przede wszystkim z obrazem nadpobudliwego chłopca. Takiego, który biega między ławkami i nie może usiedzieć nawet przez pięć minut. Dlaczego dziewczynki, a później kobiety, tak długo pozostawały poza radarem diagnostycznym? Podobnie w kwestii spektrum autyzmu – kobiety w spektrum często nie otrzymują diagnozy lub otrzymują ją później niż mężczyźni. Z czego to wynika?

Julia Sztreja: W obu przypadkach przyczyn tych dysproporcji można się doszukiwać w błędach systemowych i uprzedzeniach obecnych w procesie diagnostycznym. Już same kryteria diagnostyczne (w przypadku ADHD) zostały oparte na próbach badawczych, gdzie kobiety stanowiły zaledwie 40 proc. badanej populacji. Kryteria skrojono więc pod zachowania typowe dla chłopców. Dziewczęta często maskują trudności poznawcze perfekcjonizmem i wysiłkiem kompensacyjnym ze względu na inne oczekiwania kulturowe dotyczące płci. Aby zwrócić uwagę otoczenia i otrzymać diagnozę, dziewczynki muszą mieć zazwyczaj znacznie większe nasilenie współwystępujących problemów emocjonalnych, relacyjnych i rówieśniczych niż chłopcy. Wymóg obecności objawów w co najmniej dwóch środowiskach (np. dom i szkoła) silnie je dyskryminuje. W szkole często nie zakłócają lekcji (tzw. ciche marzycielki), przez co nauczyciele ich nie zauważają. Rozbieżność w ocenach między rodzicami a nauczycielami jest u dziewcząt znacznie większa niż u chłopców, co prowadzi do niespełnienia kryteriów diagnostycznych.

Dominika: Dziewczynki od najmłodszych lat słyszą, że powinny być grzeczne, spokojne, empatyczne i dobrze zorganizowane. Jaki wpływ na funkcjonowanie kobiet z ADHD oraz kobiet w spektrum autyzmu ma socjalizacja?

Julia: Wymagania społeczne wobec dziewczynek (posłuszeństwo, zorganizowanie, dopasowanie społeczne) zmuszają je do intensywnego maskowania objawów. Najczęściej maskowanie wiąże się z perfekcjonizmem i wysiłkiem kompensacyjnym, co długoterminowo może prowadzić do chronicznego stresu, wyczerpania, wypalenia poznawczego, zaburzeń lękowych i depresyjnych czy obniżonego poczucia własnej wartości.

Dominika: Jakie objawy ADHD u kobiet najłatwiej przeoczyć? Czy zamiast widocznej nadpobudliwości możemy mieć np. chaos myśli, trudności z organizacją, prokrastynację czy ciągłe wewnętrzne napięcie?

Julia: Dużo częściej u kobiet ADHD manifestuje się nadmierną gadatliwością, przerywaniem innym, impulsywnością w relacjach interpersonalnych, łatwością rozpraszania uwagi, marzycielstwem, „bujaniem w obłokach” czy wewnętrznym niepokojem.

Dominika: Czym właściwie jest maskowanie i jak może wyglądać u kobiety z ADHD, a jak u kobiety w spektrum autyzmu? Jakie strategie maskowania pojawiają się najczęściej?

Julia: Maskowanie to świadome lub podświadome ukrywanie, tłumienie lub kompensowanie objawów zaburzenia (takich jak problemy z koncentracją, impulsywność czy trudności z organizacją), aby dostosować się do norm społecznych i uniknąć krytyki lub odrzucenia. Najczęstszą formą maskowania wśród kobiet jest perfekcjonizm i nadmierna kontrola.

Dominika: Jak może wyglądać funkcjonowanie kobiety, która ma AuDHD, czyli jednocześnie ADHD i jest w spektrum autyzmu? Spektrum może wiązać się z potrzebą przewidywalności i rutyny, a ADHD z poszukiwaniem nowych bodźców i trudnością w utrzymaniu rutyny. Jak te pozornie sprzeczne potrzeby mogą funkcjonować u jednej osoby?

Julia: AuDHD to zderzenie dwóch skrajnych potrzeb: z jednej strony głodu nowości i stymulacji, z drugiej – silnej potrzeby rutyny i spokoju; pragnienia kontaktów z ludźmi, a zarazem szybkiego przeciążania się nimi. Kiedy jednak nauczymy się zarządzać tym paradoksem, możemy przekuć go w atut. Pozwala to połączyć kreatywność i impulsywność ADHD ze specyficzną dla autyzmu wytrwałością oraz zdolnością do dowożenia zadań dzięki umiejętności długotrwałego skupienia na jednym temacie.

Dominika: Jaką rolę w funkcjonowaniu osób neuroatypowych odgrywają trudności sensoryczne?

Julia: Trudności sensoryczne odgrywają fundamentalną rolę w życiu osób neuroróżnorodnych. Polegają one na problemach z prawidłowym odbiorem, filtrowaniem oraz przetwarzaniem bodźców z otoczenia (wzrokowych, słuchowych, dotykowych czy ruchowych). Często prowadzi to do przeciążenia sensorycznego i wyczerpania. Wpływa również na możliwości poznawcze i koncentrację – trudności w myśleniu logicznym w związku z przeciążeniem sensorycznym. W związku z nadwrażliwości na bodźce osoby neuroróżnorodne mogą mieć trudność w kontaktach społecznych – niechęć do wychodzenia do miejsc, gdzie jest głośno czy tłoczno, co wtórnie może sprzyjać izolacji społecznej i samotności.

Dominika: Jak osoby z AuDHD radzą sobie z emocjami i relacjami społecznymi? Czy można jednocześnie bardzo potrzebować kontaktu z ludźmi, szybko się nim przeciążać i mieć trudność z regulacją własnych emocji?

Julia: Osoby z AuDHD codziennie funkcjonują na styku dwóch sprzecznych potrzeb: głodu dopaminy i nowości płynącego z ADHD oraz silnej potrzeby spokoju i przewidywalności wynikającej z autyzmu. Jak najbardziej można jednocześnie bardzo pragnąć relacji i błyskawicznie się nimi przebodźcowywać.

Podczas gdy impulsywne ADHD dąży do intensywnego kontaktu, autystyczna część układu nerwowego ponosi ogromny koszt sensoryczny i poznawczy związany z odszyfrowywaniem dynamiki społecznej oraz maskowaniem. W efekcie po chwilowej euforii ze spotkania nierzadko przychodzi nagły spadek energii, paraliż lub potrzeba natychmiastowej izolacji. Trudności z regulacją emocji potęgują dodatkowo zjawiska takie jak aleksytymia, utrudniająca wczesne odczytanie sygnałów z ciała, oraz bolesna nadwrażliwość na krytykę i odrzucenie (RSD).

Dominika: Dlaczego ADHD i spektrum autyzmu u kobiet bywają rozpoznawane dopiero w dorosłości? Czy zdarza się, że kobieta przez wiele lat szuka innych wyjaśnień swoich trudności – np. leczy depresję lub zaburzenia lękowe albo zgłasza się z powodu chronicznego wyczerpania – zanim pojawi się podejrzenie ADHD lub spektrum autyzmu?

Julia: Późna diagnoza u kobiet wynika przede wszystkim z profilu diagnostycznego opartego głównie na męskiej reprezentacji objawów tych zaburzeń. Wpływa na to również socjalizacja kobiet oraz maskowanie trudności. Przez lata są leczona na zaburzenia współistniejące (zaburzenia lękowe, depresyjne). Nikt nie zauważa za to głównego “problemu”, którym jest ADHD lub spektrum autyzmu. Kobiety uzyskują diagnozę średnio o 4 lata później niż mężczyźni, mimo wcześniejszego częstego kontaktu z opieką psychiatryczną.

Dominika: Coraz częściej słyszymy, że „teraz każdy ma ADHD” albo „autyzm stał się modny”. Skąd bierze się wzrost liczby diagnoz, szczególnie wśród dorosłych kobiet?

Julia: Myślę, że to zjawisko dobrze opisuje metafora: kiedy zbudowaliśmy teleskop też zaczęliśmy widzieć więcej gwiazd. Wzrost liczby diagnoz bierze się głównie ze wzrostu świadomości tego zjawiska. Dość długo opinia publiczna postrzegała obraz ADHD jako “niegrzecznego, nadruchliwego, skaczącego” chłopca. Teraz zdajemy sobie sprawę, że jest to mit, a ADHD dotyczy zarówno kobiet jak i mężczyzn. Jednocześnie wiemy, że obraz ADHD u kobiet niekoniecznie wygląda tak samo jak opisują go kryteria diagnostyczne ICD-11 czy DSM-5.

Dominika: Jak ADHD i spektrum autyzmu mogą wpływać na funkcjonowanie zawodowe? Jakie rozwiązania mogą realnie wspierać neuroatypową kobietę zamiast wymagać od niej ciągłego dostosowywania się?

Julia: ADHD oraz spektrum autyzmu (w tym ich współwystępowanie, tzw. AuDHD) w unikalny sposób kształtują dynamikę pracy zawodowej. U kobiet sytuacja bywa szczególnie złożona, ponieważ silna socjalizacja do ról społecznych sprawia, że latami kompensują one trudności kosztem własnego zdrowia psychicznego. Myślę, że największą trudnością w miejscach pracy kobiet neuratypowych jest przeciążenie sensoryczne i trudności wynikające z przetwarzania informacji. Ważne jest zadbanie o odpowiednie zaopiekowanie się tym wyzwaniem przez pracodawców poprzez:

• normalizację korzystania ze słuchawek wygłuszających, dyskretnych zabawek sensorycznych, poduszek sensorycznych czy biurek regulowanych do pracy na stojąco.

• elastyczny dress code, czyli rezygnację ze sztywnych wymogów odzieżowych na rzecz ubrań wygodnych, pozbawionych drażniących szwów i materiałów.

• strefy ciszy: dostęp do wyciszonego, zaciemnionego pomieszczenia w biurze, gdzie można odpocząć w przypadku narastającego przeciążenia sensorycznego.

• zasadę „spisz po spotkaniu”: przekazywanie poleceń w formie pisemnej z jasno określonymi priorytetami, terminami i kryteriami sukcesu, zamiast ustnych ustaleń na korytarzu.

• rozbijanie projektów na mikro-kroki: wspólne definiowanie pierwszego kroku w zadaniu, co obniża barierę wejścia i przeciwdziała paraliżowi zadaniowemu.

Dominika: W rozmowach o neuroatypowości często pojawiają się „supermoce”: kreatywność, hiperfokus czy nieszablonowe myślenie. Jak mówić o mocnych stronach bez romantyzowania ADHD i autyzmu oraz pomniejszania realnych trudności?

Julia: Narracja o „supermocach” często rodzi się z dobrych intencji – chęci przełamania wstydu, odczarowania stygmatyzacji i budowania poczucia własnej wartości. Jednak w skrajnej formie staje się toksyczną pozytywnością, która unieważnia cierpienie, utrudnia dostęp do wsparcia (orzeczeń, rent czy dostosowań w pracy) i budzi poczucie winy u osób, które na co dzień walczą o przetrwanie z podstawowymi czynnościami. Warto pokazywać dwie strony cech uznawanych za talent osób neurotypowych. Hiperfokus to nie tylko skupienie, to również zaniedbywanie swoich obowiązków na rzecz konkretnego zadania, a na koniec wyczerpanie poznawcze. Kreatywność, często wynika z rozproszonej uwagi i trudności w hamowaniu skojarzeń. Z jednej strony umożliwia ona łączenie odległych, często abstrakcyjnych faktów, z drugiej zaś – trudności z zapamiętywaniem rzeczy z życia codziennego.

Dominika: Co powiedziałaby Pani kobiecie, która z perspektywy otoczenia świetnie sobie radzi – pracuje, realizuje obowiązki, jest perfekcyjnie przygotowana – ale czuje, że za kulisami wszystko ją przerasta? Kiedy warto poszukać profesjonalnej diagnozy lub wsparcia?

Julia: Twój sukces na zewnątrz nie unieważnia Twojego cierpienia wewnątrz. Za piękną fasadą może kryć się ogromne cierpienie wynikające z maskowania trudności, właśnie tym perfekcjonizmem. Moment na konsultację ze specjalistą przychodzi wtedy, gdy odpoczynek przestaje przynosić regenerację, mobilizacja pojawia się niemal wyłącznie pod presją ostatecznego terminu, a ty zaczynasz mieć poczucie, że “nie dajesz rady”.

Dominika: Bardzo dziękuję za rozmowę!

Ten artykuł jest dostępny w Biuletynie “Widzialni z Fundacją Avalon” w którym znajdziesz wiele ciekawych artykułów i informacji. Zapraszamy do pobrania i przeczytania listopadowego numeru!


państwowy fundusz rehabilitacji osób niepełnosprawnych

Biuletyn „Widzialni z Fundacją Avalon” powstaje dzięki dofinansowaniu
Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych PFRON

Powiązane artykuły