Joanna Tokarska – fizjoterapeutka, absolwentka warszawskiej AWF pracująca w czołowych polskich placówkach terapeutycznych i szkoleniowych. Autorka i współautorka licznych publikacji m.in rozdziału dotyczącego roli fizjoterapeuty w rehabilitacji seksualnej u osób ze schorzeniami neurologicznymi w „Zaburzenia seksualne a fizjoterapia” red. M. Starzec-Proserpio, poradnika „Rehabilitacja w SM”, współautorka rozdziału dotyczącego fizjoprofilaktyki w udarach mózgu w „Kompendium fizjoprofilaktyki” red. M. Grygorowicz i M. Podhorecka. Z zamiłowania entuzjastka mediów społecznościowych. Prowadzi projekt „Fizjopozytywni” zrzeszający ponad 20 tysięcy miłośników fizjoterapii w ramach którego propaguje wiedzę przydatną w praktyce fizjoterapeutów.
Choć ból i czucie często opisują się osobno, w praktyce trudno postawić między nimi wyraźną granicę. Dotyk, ucisk, temperatura czy rozciąganie mogą być przyjemne, neutralne albo bolesne. Zależy to nie tylko od siły czy czasu trwania bodźca, lecz także od aktualnego stanu układu nerwowego i sytuacji, w której ten bodziec się pojawia.
Ból nie jest tylko komunikatem o tym, co dzieje się w tkankach, choć kiedyś tak myśleliśmy. Jest doświadczeniem zarówno czuciowym, jak i emocjonalnym. Wpływają na niego wcześniejsze doświadczenia, oczekiwania, lęk, poczucie bezpieczeństwa oraz możliwość kontrolowania sytuacji. Dlatego ten sam bodziec może być odbierany inaczej w spokojnych, bezpiecznych i przewidywalnych okolicznościach, a inaczej wtedy, gdy wiąże się z napięciem lub przywołuje trudne wspomnienia. Powstawanie bólu jest bardziej złożone niż mogłoby się wydawać.
W seksualności ma to szczególne znaczenie, ponieważ doznania fizyczne są nierozerwalnie związane z emocjami, relacją z drugą osobą i poczuciem kontroli nad sytuacją. Często upraszcza się ból w kontekście seksualnym do dolegliwości spowodowanych dotykiem czy penetracją, ale przecież jego źródłem może być także pozycja, napięcie mięśni, spastyczność, kondycja stawów, długotrwały ucisk albo po prostu zmęczenie. Czasem problemem może stać się samo oczekiwanie bólu, które utrudnia pobudzenie, rozluźnienie i odczuwanie przyjemności.
Skomplikowane? Dodaj do tego jeszcze zaburzenia czucia, które towarzyszą wielu osobom z niepełnosprawnością. One także nie dają prostego obrazu od „czuję za dużo” do „nie czuję nic”. Można słabiej odczuwać dotyk, a jednocześnie doświadczać pieczenia, mrowienia lub bólu. Można nie czuć jednej okolicy ciała, zachowując wrażliwość w innych obszarach. Warto przy tym podkreślić, że osłabienie czucia okolic intymnych nie oznacza utraty seksualności, bo satysfakcję można czerpać z różnorodnych doznań.
Punktem wyjścia do udanej relacji z własną seksualnością nie powinno być więc pytanie, czy moje ciało działa „prawidłowo”, ale jak się czuję w tej chwili: co jest przyjemne, co neutralne, co budzi dyskomfort, a co odbieram jako niebezpieczne. Od tej odpowiedzi zaczyna się poszukiwanie bliskości dostosowanej do aktualnych potrzeb i możliwości zarówno ciała, jak i psychiki.
Skoro zarówno ból jak i przyjemność są osobistymi doświadczeniami, nie da się przyjąć sztywnych założeń: „to i to jest ogólnie przyjemne” -bo mnie to sprawia przyjemność – a „to i to jest ogólnie bolesne” – bo mnie to boli).
To, co dla jednej osoby jest przyjemnym dotykiem, dla drugiej może być obojętne, drażniące albo wręcz bolesne.
Dlatego mylące może być założenie, że inni odczuwają podobnie jak my: skoro sami lubimy określony nacisk, tempo czy sposób dotyku, łatwo uznać, że partner lub partnerka również powinni go lubić. W seksualności takie założenie może prowadzić do nieporozumień. Dlatego dobra komunikacja to podstawa. Rozmowa może sama w sobie budować bliskość, zwiększać poczucie bezpieczeństwa i zmniejszać presję związaną ze zbliżeniem.
Warto wiedzieć, że różnice występują w każdej relacji, niezależnie od płci, preferencji seksualnych czy sprawności fizycznej. Mogą one jednak nabierać szczególnego znaczenia, gdy jedna osoba żyje z niepełnosprawnością albo gdy obie osoby w relacji mają różne ograniczenia i inaczej odbierają bodźce. Wspólne doświadczenie niepełnosprawności nie oznacza przecież identycznych potrzeb w sferze seksualnej. Jedna osoba może potrzebować mocniejszego, stabilnego nacisku, druga delikatnego i przewidywalnego dotyku. Dla jednej określona pozycja będzie odciążająca, dla drugiej niemożliwa do utrzymania. Można powiedzieć: pięknie się różnimy – rozmawiajmy o tym.
Jakie masz potrzeby w sferze seksualności? Nie dla każdego odpowiedź jest oczywista. Znaczenie może tu mieć nie tylko rodzaj niepełnosprawności, czy stopień zależności od innych, lecz także moment, w którym niepełnosprawność pojawiła się w życiu.
W przypadku niepełnosprawności nabytej częste bywa porównywanie obecnego życia seksualnego z tym sprzed choroby lub urazu. Może to jednak prowadzić do przekonania, że satysfakcjonujący seks będzie możliwy dopiero wtedy, gdy uda się odzyskać dawną sprawność czucie czy możliwości. Tymczasem adaptacja może oznaczać coś zupełnie innego: zmianę pozycji, formy i rodzaju dotyku, większe znaczenie innych części ciała, wydłużenie czasu potrzebnego na pobudzenie albo rezygnację z traktowania penetracji jako centralnego punktu każdej aktywności seksualnej. W relacjach osób, które doznały urazu rdzenia pozytywne podejście do seksualności wiąże się między innymi z poszukiwaniem nowych form ekspresji, przedefiniowaniem seksu oraz odbudowaniem własnej tożsamości seksualnej. Warto być na to otwartym.
Przy niepełnosprawności wrodzonej nie ma wcześniejszej sprawnej wersji ciała, do której można wrócić. Osoba dorastająca w ramach własnych ograniczeń pozyskuje tyle informacji o sobie, na ile pozwalją jej sprawność, a także otoczenie. Niestety dostęp do prywatności, edukacjii możliwości poznawania własnego ciała to wciąż wyzwanie dla wielu osób. Młode osoby z niepełnosprawnościami, zwłaszcza intelektualną czy rozwojową bywają traktowane jak dzieci również wtedy, gdy są już osobami dorosłymi. Ich zainteresowanie relacjami bywa ignorowane potrzeby seksualne tłumione, a próby uzyskania prywatności postrzegane jako coś niewłaściwego. W badaniach opisuje się zarówno stereotyp osoby z niepełnosprawnością jako aseksualnej, jak i przekonanie, że należy ją przede wszystkim chronić przed „takimi” tematami. W praktyce może to prowadzić do braku dostępu do edukacji seksualnej, a w konsekwencji do izolowania osoby i zmniejszenia czy nawet całkowitego ograniczenia realizowania się w różnych obszarach życia.
Młode osoby z niepełnosprawnościami, zwłaszcza intelektualną czy rozwojową bywają traktowane jak dzieci również wtedy, gdy są już osobami dorosłymi. Ich zainteresowanie relacjami bywa ignorowane potrzeby seksualne tłumione, a próby uzyskania prywatności postrzegane jako coś niewłaściwego.
Zacznij od stworzenia warunków, w których w ogóle możesz spokojnie zająć się sobą. Zastanów się, kiedy masz najwięcej energii ikiedy odczuwasz najmniej bólu i masz szansę na choć odrobinę prywatności. Dla jednej osoby będzie to poranek, dla innej czas po odpoczynku, kąpieli albo pora, w której objawy wynikające choroby czy niepełnosprawności są najlżejsze. Jeżeli korzystasz z pomocy rodziny, opiekunów lub asystentów, prywatność może wymagać wcześniejszego zaplanowania.
Kolejnym krokiem będzie poznawanie własnego ciała – niekoniecznie od okolic intymnych. Nie musisz też dążyć do pobudzenia czy osiągnięcia orgazmu. Zacznij od sprawdzenia, jak reagujesz na dotyk twarzy, szyi, uszu, skóry głowy, dłoni, ramion, klatki piersiowej, pleców i innych dostępnych miejsc. Obserwuj nie tylko wrażenia fizyczne, ale też emocje. Dotyk może budzić ciekawość, przyjemność i spokój, ale również wstyd, napięcie, lęk albo irytację. Wszystkie wrażenia są ważne.
Jeśli ograniczenia ruchowe utrudniają dotarcie do określonej części ciała, możesz wykorzystać poduszki, kliny, zwinięte koce – wszystko, co ułatwi rozluźnienie przy jednoczesnej kontroli ciała. W ten sposób nie tylko poznasz własne reakcje, ale także otworzysz drzwi do przeżywania pozytywnych emocji z drugą osobą
Przy osłabionym czuciu lub przy jego całkowitym braku, nieodczuwanie bólu nie zawsze oznacza, że bodziec jest bezpieczny. Warto uważać na długotrwały ucisk, tarcie i skrajne temperatury oraz sprawdzać stan skóry po zakończonej aktywności.
Nie wszystkie problemy da się rozwiązać w zaciszu domowym. Czasem warto poprosić o pomoc. Szczególnie wtedy, gdy ból, nadwrażliwość czy zaburzenia czucia utrudniają bliskość, wywołują lęk albo prowadzą do całkowitego unikania kontaktów. Konsultacji wymagają również nagłe zmiany czucia, krwawienie, uszkodzenia skóry, nawracający ból w okolicy miednicy, mimowolne zaciskanie mięśni czy symptomy, które pojawiły się nagle – np. po urazie, zabiegu lub zmianie leczenia. Nie warto czekać, aż dolegliwości staną się nie do zniesienia.
Niektóre problemy pomoże rozwiązać fizjoterapeuta, inne – lekarz, a jeszcze inne – psycholog lub psychoterapeuta. W idealnym świecie wszyscy ci specjaliści działają razem dla twojego dobrostanu. Fizjoterapeuta może ocenić napięcie mięśniowe, ruchomość, zaproponować komfortowe pozycje, wpłynąć na czucie i funkcje dna miednicy, pomóc ograniczyć ból oraz dobrać bezpieczne sposoby aktywności. Psychoterapeuta lub psycholog wesprze wtedy, gdy dominującym problemem jest wstyd, lęk, trudne doświadczenia albo problemy w relacjach. Lekarz powinien ocenić objawy, które mogą mieć podłoże neurologiczne, ginekologiczne, urologiczne, dermatologiczne lub być związane z leczeniem.
Najważniejsze, by nie uznawać bólu czy braku przyjemności za coś, z czym „trzeba żyć”. To, że ciało reaguje inaczej, nie znaczy, że jest zepsute i że tak musi pozostać. Czasem potrzebna jest po prostu trafna diagnoza, odpowiednia terapia i ktoś, kto potraktuje problem poważnie.
Zdrowie seksualne jest ważnym elementem ogólnego dobrostanu. Wymaga pozytywnego i pełnego szacunku podejścia do seksualności oraz możliwości przeżywania bezpiecznych i przyjemnych doświadczeń, wolnych od przymusu, dyskryminacji i przemocy. Światowa Organizacja Zdrowia
16. World Health Organization. Sexual health: working definitions of sexual health and sexuality. Geneva: World Health Organization; b.d. Dostęp: 27 lipca 2026.
