Potrzeba, która nie może czekać
Dlaczego dostępna toaleta wciąż bywa niedostępna?
Ewa Lefik-Babiasz – dyrektorka działu Dostępności Fundacji Avalon
O godności, samodzielności i barierach, których nie powinno być w miejscu tak podstawowym jak toaleta. Wyobraź sobie, że jesteś w urzędzie, przychodni, muzeum albo centrum handlowym. Masz przed sobą jeszcze kilka spraw do załatwienia, ale w pewnym momencie pojawia się potrzeba, której nie możesz odłożyć na później. Musisz skorzystać z toalety. To jedna z najbardziej podstawowych potrzeb człowieka. Nie zależy od wieku, sprawności, wykształcenia, sytuacji zawodowej czy społecznej. Potrzeby fizjologiczne mamy wszyscy. Każdy z nas potrzebuje miejsca, w którym może zadbać o higienę, prywatność i własne ciało.
Znajdujesz oznaczenie toalety. Idziesz we wskazanym kierunku. Docierasz do drzwi i okazuje się, że są zamknięte. Szukasz pracownika, który ma klucz. Musisz wyjaśnić, dlaczego chcesz wejść. Czasem poczekać, aż ktoś znajdzie właściwą osobę. A przecież potrzeba nie znika tylko dlatego, że klucz jest w pokoju administracji.
W końcu drzwi się otwierają. Wchodzisz i widzisz wiadra, mopy, środki czystości, kartony, zapas papieru i urządzenia do sprzątania. Toaleta stała się podręcznym magazynem, bo przecież jest największym pomieszczeniem sanitarnym w budynku. A miejsca do przechowywania zawsze brakuje.
Może nawet usłyszysz: „Przecież osoby z niepełnosprawnościami do nas nie przychodzą”. Ale czy naprawdę nie przychodzą? A może nie przychodzą właśnie dlatego, że nie mogą skorzystać z toalety?
Dostępność nie jest przywilejem. Jest odpowiedzią na podstawowe potrzeby człowieka.
Toaleta to nie tylko miska ustępowa i umywalka. To przestrzeń, w której wykonujemy czynności bardzo osobiste, często intymne, wymagające poczucia bezpieczeństwa i poszanowania godności. Dla jednej osoby skorzystanie z toalety oznacza kilka minut.
Dla innej to konieczność przesiadania się z wózka, korzystania z poręczy, wykonania czynności pielęgnacyjnych, wymiany worka stomijnego, zmiany środków chłonnych czy skorzystania ze wsparcia drugiej osoby.
Osoba ze stomią może potrzebować miejsca, w którym bezpiecznie opróżni lub wymieni worek stomijny, odłoży potrzebne akcesoria i zadba o higienę. Osoba z ograniczoną sprawnością rąk może potrzebować więcej czasu, odpowiedniej armatury i wyposażenia, które można obsłużyć bez używania dużej siły. Osoba poruszająca się na wózku potrzebuje przestrzeni, która umożliwia nie tylko wjazd, ale również swobodny transfer na miskę ustępową.
Są także osoby, które nie mogą samodzielnie wykonać wszystkich czynności higienicznych. Towarzyszy im rodzic, partner, opiekun lub asystent osobisty. Ich potrzeby również muszą zostać uwzględnione. Pomoc przy korzystaniu z toalety wymaga odpowiedniej przestrzeni, bezpiecznego wyposażenia, a niekiedy także leżanki do przewijania i pielęgnacji osoby dorosłej czy urządzenia wspierającego transfer.
Dostępność toalety nie sprowadza się więc do tego, czy osoba zmieści się w drzwiach. Chodzi o to, czy może bezpiecznie, samodzielnie albo z niezbędnym wsparciem zaspokoić swoje podstawowe potrzeby.
Piktogram na drzwiach nie gwarantuje dostępności
W wielu budynkach znajdziemy toalety oznaczone symbolem osoby poruszającej się na wózku. Samo oznaczenie nie oznacza jednak, że pomieszczenie rzeczywiście odpowiada potrzebom użytkowników.
Wyobraźmy sobie kolejną sytuację.
Osoba poruszająca się na wózku otwiera drzwi toalety. Są ciężkie, wyposażone w silny samozamykacz. Trzeba jednocześnie utrzymać skrzydło, manewrować wózkiem i uważać, aby drzwi nie uderzyły w koła lub dłonie. Udaje się wejść, ale przy misce ustępowej nie ma poręczy. A jeśli są, to zamontowano je w niewłaściwym miejscu albo w sposób uniemożliwiający bezpieczne przesiadanie się. Umywalka znajduje się na odpowiedniej, wydawałoby się, wysokości, ale pod nią zamontowano szafkę. Nie można podjechać wózkiem, wsunąć kolan pod umywalkę ani wygodnie umyć rąk. Kosz na odpady ma pedał, który można uruchomić wyłącznie stopą. Dla osoby, która nie może korzystać z nóg, staje się bezużyteczny. Pozostaje podnoszenie pokrywy dłonią albo pozostawienie odpadów w innym miejscu. Wieszak na kurtkę, torbę lub rzeczy osobiste zamontowano tak wysoko, że osoba niskorosła, dziecko czy osoba korzystająca z wózka nie może do niego dosięgnąć.
A przecież gdzieś trzeba odłożyć torbę z akcesoriami higienicznymi, zapasową odzież, środki chłonne czy przybory stomijne. Trudno wykonywać czynności higieniczne, kiedy wszystkie potrzebne przedmioty trzeba trzymać na kolanach albo odkładać na podłogę. To nie są drobne niedogodności. To bariery, które mogą uniemożliwić człowiekowi skorzystanie z toalety, mimo że formalnie została ona oznaczona jako dostępna.
Kiedy nawet zapalenie światła staje się problemem
Nie wszystkie bariery w toalecie są oczywiste. Wyobraźmy sobie osobę niskorosłą, dziecko albo osobę z ograniczonym zakresem ruchu kończyn górnych, która wchodzi do pomieszczenia. Włącznik światła znajduje się wysoko, poza jej zasięgiem. W toalecie jest ciemno. Osoba próbuje dosięgnąć włącznika, ale nie może. Może poprosić kogoś o pomoc, o ile ktoś znajduje się w pobliżu. Może także zrezygnować z korzystania z pomieszczenia. Podobnie wygląda sytuacja z podajnikiem papieru, dozownikiem mydła czy przyciskiem spłuczki, do których trudno dosięgnąć lub których obsługa wymaga dużej siły i sprawności dłoni.
A co z osobami niewidomymi? Wyobraźmy sobie, że wchodzisz do nieznanego pomieszczenia, ale nie wiesz, gdzie znajduje się miska ustępowa, umywalka, podajnik papieru czy przycisk alarmowy. Nie ma dotykowego planu ani informacji opisującej rozmieszczenie wyposażenia, dostępnej w alfabecie Braille’a lub w innej odpowiedniej formie.
Pozostaje samodzielne rozpoznawanie przestrzeni dotykiem. Trzeba szukać urządzeń, odnajdywać krawędzie i przedmioty, dotykać powierzchni, które w pomieszczeniu sanitarnym nie zawsze są czyste. Czy rzeczywiście tak powinna wyglądać samodzielność?
Dobrze zaprojektowana informacja dotykowa, w tym czytelne oznaczenie toalety i odpowiednio przygotowany opis rozmieszczenia jej wyposażenia, może znacząco ułatwić orientację. Nie zastępuje jednak logicznego, przewidywalnego układu pomieszczenia, odpowiedniego kontrastu ani bezpiecznego rozmieszczenia urządzeń. Warto pamiętać również o osobach słabowidzących, dla których istotne są właściwe oświetlenie, kontrast między urządzeniami a ścianą oraz czytelne oznaczenia.
Osoba wspierająca też potrzebuje przestrzeni
Dostępność toalety należy rozpatrywać również z perspektywy osób, które pomagają innym w codziennym funkcjonowaniu. Rodzic dorosłej osoby z niepełnosprawnością, asystent osobisty czy opiekun mogą potrzebować miejsca, aby pomóc w przesiadaniu się, zmianie odzieży, wykonaniu czynności higienicznych lub pielęgnacyjnych. Tymczasem pomieszczenie, choć oznaczone jako dostępne, często jest tak urządzone, że ledwo mieści wózek. Nie ma wystarczającego miejsca na ustawienie się obok osoby wymagającej wsparcia. Brakuje powierzchni do odłożenia rzeczy. Nie ma leżanki ani możliwości wykonania czynności pielęgnacyjnych w bezpiecznych i godnych warunkach. W skrajnych sytuacjach oznacza to konieczność wykonywania czynności higienicznych na podłodze toalety lub rezygnację z dłuższego pobytu poza domem. Pomyślmy o rodzinach, które przed wyjściem do kina, na wydarzenie kulturalne czy nawet na wizytę lekarską muszą planować nie tylko trasę i transport, ale także to, czy znajdą miejsce odpowiednie do wykonania podstawowych czynności higienicznych.
Czy wyjście z domu powinno wymagać takiego planowania? Czy możliwość spędzenia kilku godzin poza własnym mieszkaniem powinna zależeć od tego, czy w pobliżu znajduje się dostępna toaleta?
Czasem o dostępności decydują rzeczy naprawdę proste
Nie każda poprawa dostępności wymaga kosztownego remontu. Oczywiście są bariery, których usunięcie wymaga przebudowy pomieszczenia, wymiany urządzeń sanitarnych czy zmiany układu funkcjonalnego. Jednak wiele problemów można rozwiązać dzięki właściwej organizacji i świadomemu podejściu do potrzeb użytkowników.
Można zadbać o to, aby:
• toaleta była otwarta i dostępna w godzinach funkcjonowania obiektu, a nie zamieniana w magazyn;
• poręcze były prawidłowo zamontowane, stabilne i gotowe do użycia;
• wieszaki, papier, mydło i inne akcesoria znajdowały się w zasięgu użytkowników;
• kosz można było otworzyć bez użycia nogi;
• włączniki światła i inne elementy sterujące były dostępne również dla osób niskorosłych i osób o ograniczonej sprawności rąk;
• drzwi można było otworzyć bez nadmiernego wysiłku;
• wyposażenie nie ograniczało przestrzeni manewrowej;
• oznakowanie i informacja uwzględniały potrzeby osób niewidomych i słabowidzących;
• system alarmowy umożliwiał wezwanie pomocy także osobie, która upadła na podłogę.
Standardy projektowania budynków dla osób z niepełnosprawnościami, opublikowane na stronie Ministerstwa Rozwoju i Technologii, zawierają konkretne wytyczne dotyczące przestrzeni manewrowej, miski ustępowej, umywalki, poręczy, drzwi, włączników światła oraz pozostałego wyposażenia. Wskazują między innymi na potrzebę zapewnienia przestrzeni manewrowej o wymiarach minimum 150 × 150 cm, odpowiedniego dostępu do miski ustępowej oraz umywalki, a także właściwego rozmieszczenia urządzeń i elementów wyposażenia.
Jednak nawet najlepiej zaprojektowana toaleta nie będzie dostępna, jeśli ktoś zastawi ją sprzętem, zamknie na klucz albo nie zadba o sprawność jej wyposażenia. Dostępność to nie tylko projekt i odbiór inwestycji. To również codzienne utrzymanie pomieszczenia w stanie, który umożliwia korzystanie z niego zgodnie z przeznaczeniem.
„Takie osoby do nas nie przychodzą”
To zdanie powinno skłonić nas do refleksji. Bo kim są „takie osoby”?
To przecież nasi rodzice, dzieci, partnerzy, współpracownicy, sąsiedzi i znajomi. To osoby, które pracują, uczą się, podróżują, korzystają z usług medycznych, załatwiają sprawy urzędowe, odwiedzają muzea i uczestniczą w wydarzeniach.
To także my sami — dziś, jutro lub za kilkanaście lat. Po operacji, urazie, w trakcie choroby, podczas rekonwalescencji albo wraz z postępującym wiekiem możemy potrzebować rozwiązań, które dziś wydają nam się zbędne. Nie musimy jednak sami doświadczyć niepełnosprawności, aby uznać potrzeby innych ludzi za ważne.
Toaleta dostępna dla osób z różnymi potrzebami nie powinna być traktowana jak dodatkowy luksus. Nie jest pomieszczeniem przeznaczonym dla hipotetycznej grupy użytkowników, która być może kiedyś pojawi się w budynku. Jest częścią miejsca, które deklaruje, że pozostaje otwarte dla ludzi. I właśnie dlatego powinna odpowiadać na ich rzeczywiste potrzeby.
Czy naprawdę musimy prosić o empatię?
Zadajmy sobie proste pytanie. Czy osoba, która musi skorzystać z toalety, powinna tłumaczyć się ze swojej niepełnosprawności, prosić o klucz, szukać pomocy przy otwieraniu drzwi, zastanawiać się, jak dosięgnąć papieru lub gdzie bezpiecznie odłożyć worek stomijny?
Czy rodzic wspierający dorosłe dziecko powinien szukać miejsca do wykonania czynności pielęgnacyjnych na podłodze?
Czy osoba niewidoma powinna rozpoznawać rozmieszczenie urządzeń sanitarnych, dotykając kolejnych powierzchni, tylko dlatego, że nikt nie pomyślał o odpowiedniej informacji?
Czy osoba poruszająca się na wózku powinna rezygnować z umycia rąk, bo pod umywalką zamontowano szafkę?
I wreszcie — czy naprawdę w tak elementarnych sprawach musimy wciąż zabiegać o empatię, zrozumienie i dostrzeżenie potrzeb osób z niepełnosprawnościami?
Dostępność nie powinna zależeć od dobrej woli przypadkowej osoby, obecności pracownika z kluczem ani od tego, czy ktoś uzna dane potrzeby za wystarczająco ważne. Nie chodzi o szczególne traktowanie. Chodzi o możliwość zaspokojenia tych samych potrzeb, które ma każdy człowiek. O bezpieczeństwo. O prywatność. O samodzielność. O godność.
Bo kiedy człowiek nie może skorzystać z toalety, problemem nie jest brak wygody. Problemem jest to, że przestrzeń, która powinna służyć wszystkim, wyklucza część z nas.
A dostępność zaczyna się właśnie tam, gdzie przestajemy pytać, czy „takie osoby” do nas przychodzą, a zaczynamy tworzyć miejsca, do których każdy może przyjść i z których może korzystać.
Ten artykuł jest dostępny w Biuletynie “Widzialni z Fundacją Avalon” w którym znajdziesz wiele ciekawych artykułów i informacji. Zapraszamy do pobrania i przeczytania listopadowego numeru!

Biuletyn „Widzialni z Fundacją Avalon” powstaje dzięki dofinansowaniu
Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych PFRON




