Po pierwsze: jestem aktorką
Rozmowa z Joanną Puchałą
Dominika Filipowicz – Fundacja Avalon
-Pewnego dnia zadałam sobie pytanie: gdyby nic mnie nie ograniczało, gdybym mogła dostać się wszędzie i robić wszystko, co chcę, to co bym wybrała? Pierwszą odpowiedzią było aktorstwo – mówi Joanna Puchała, słabowidząca aktorka teatralna i filmowa. Opowiada m.in. o barierach w dostępie do publicznej edukacji aktorskiej dla osób z niepełnosprawnościami oraz o dyskryminacji, z którą spotkała się w środowisku artystycznym. Przede wszystkim podkreśla jednak jak wiele może zmienić spotkanie odpowiednich osób na swojej drodze: takich, które nie zobaczą najpierw twojej niepełnosprawności, tylko talent i zaangażowanie.
Dominika Filipowicz: Jak zaczęła się Twoja przygoda z aktorstwem? Wiem, że na początku szczególnie interesowałaś się dubbingiem.
Joanna Puchała: Myślę, że moja pasja zaczęła się już w dzieciństwie i ważną rolę odegrała w tym moja niepełnosprawność. Ze względu na to, że dźwięki w bajkach zawsze były dla mnie ważniejsze niż obraz, bardziej skupiałam na nich uwagę.
Już jako cztero- czy pięciolatka miałam świadomość, że głosów postaciom użyczają aktorzy. Wtedy nie było jeszcze tak łatwego dostępu do informacji o dubbingu jak dzisiaj, więc zapamiętywałam nazwiska aktorów i nazwy studiów nagraniowych, które lektor wymieniał na końcu bajki. Tworzyłam sobie taką bazę w głowie.
Bardzo dużo bawiłam się też własnym głosem. Nawet jako trzynasto- czy czternastolatka potrafiłam odgrywać różne postacie i eksperymentować z głosem. Zresztą, czasami, robię to nadal.
Próbowałam swoich sił podczas szkolnych przedstawień, jasełek czy apeli. Mieszkałam jednak w dość małym mieście, w Elblągu. Tam możliwości rozwoju artystycznego nie są wielkie.
Kiedy miałam około osiemnastu lat, zaczęłam poważniej myśleć o aktorstwie. Szukałam informacji o studiach aktorskich. Doszłam do smutnego wniosku, że mam niewielkie szanse, bo osób z niepełnosprawnościami praktycznie nie przyjmuje się na studia aktorskie. Trafiałam również na wypowiedzi znanych aktorów, którzy mówili o tym, że nie ma miejsca w aktorstwie dla osób z niepełnosprawnościami. Jako osiemnastolatka uznałam, że skoro tak mówią, to pewnie mają rację. Postanowiłam zająć się czymś innym.
Wybrałam kulturoznawstwo na Uniwersytecie SWPS w Warszawie.
Ukończyłam te studia, ale kiedy pisałam pracę licencjacką, byłam już bardzo zmęczona życiem, którego tak naprawdę nie chciałam. Dobijało mnie to, że w ogóle nie wiem, kim jestem, nie wiem czego chcę. Bałam się ludzi, głównie przez różne doświadczenia z okresu szkolnego, kiedy, przez to, że jedno moje oko wygląda inaczej, spotykałam się z wieloma docinkami.
Byłam więc naprawdę zmęczona życiem, którego nie chcę. Pewnego dnia zadałam sobie pytanie: gdyby nic mnie nie ograniczało, gdybym mogła dostać się wszędzie i robić wszystko, co chcę, to co bym wybrała? Pierwszą odpowiedzią było aktorstwo.
Nie chodziło mi nawet o to, żeby od razu zostać aktorką. Chciałam po prostu spróbować i sprawdzić, czy się do tego nadaję. Zapisałam się na weekendowy kurs aktorski w Studiu Teatralnym Kadr.
Dominika: Jak wspominasz swoje pierwsze zajęcia i osoby, które spotkałaś?
Joanna: Na pierwsze zajęcia szłam z duszą na ramieniu. Bałam się, czy nie odprawią mnie z kwitkiem, nie powiedzą: co ty tu robisz, idź do domu, my nie wiemy jak z tobą pracować. Tymczasem zostałam tam na dwa lata. Okazało się, że naprawdę dobrze wybrałam i aktorstwo jest właśnie tym, co chcę robić, w czym naprawdę szczerzę się spełniam.
Bardzo ważną osobą był dla mnie dyrektor kursu, André de la Cruz. On w ogóle nie widział problemu w mojej niepełnosprawności. Powiedział mi, że nie ma dla niego znaczenia, czy widzę, czy nie widzę. Interesowało go to, jak gram, jak wyrażam emocje, jaki mam temperament, ekspresję i potencjał, a także nad czym muszę jeszcze popracować. I on naprawdę nie patrzył na moją niepełnosprawność.
Po tych wszystkich wcześniejszych, nieprzyjemnych sytuacjach, uświadomiłam sobie wreszcie, że są ludzie, którzy nie oceniają mnie przez pryzmat mojej niepełnosprawności. Rodzina – to wiadomo. Ale też obcy ludzie, których nic ze mną nie łączy.
Dominika: Nie poprzestałaś na jednym kursie, prawda? Jak wyglądała Twoja dalsza droga?
Joanna: Próbowałam dostać się do Akademii Teatralnej w Warszawie i do Warszawskiej Szkoły Filmowej, ale się nie dostałam. Uznałam wtedy, że nie ma sensu próbować dostać się do publicznych szkół i w takim razie muszę moją edukację zdobyć prywatnie. Później pojawił się projekt „Performing Justice” organizowany przez Fundację Kulawa Warszawa we współpracy z Ambasadą Amerykańską, a następnie spektakl „Brzydkie Kaczątko” w Teatrze Pinokio. Dzięki “Brzydkiemu Kaczątku” po raz pierwszy pracowałam w profesjonalnym teatrze. Potem zaczęłam naukę w Alternatywnym Studiu Aktorskim ASA w Warszawie. To prywatne, trzyletnie studium aktorskie. Obecnie jestem przed trzecim, ostatnim rokiem nauki.
Dominika: Czy czułaś, że podczas rekrutacji do publicznych szkół, spotkałaś się z ableizmem ze strony komisji?
Joanna: W przypadku Akademii Teatralnej pierwszy etap egzaminów odbywał się online i nie udało mi się go przejść. Nie miałam więc bezpośredniego kontaktu z komisją podczas kolejnych etapów.
Wiadomo, jak zadzwonisz do sekretariatu, to pani ci powie, że oczywiście, każdy może się rekrutować. Bo nie powiedzą tego wprost. Ale problemem są wymagania dotyczące sprawności fizycznej, których osoby z niepełnosprawnościami często nie mogą spełnić. Co oznacza, że nie dostaną wymaganej liczby punktów, nawet gdyby były wybitne np. w śpiewie czy recytacji.
Problem jest szerszy niż tylko ja. Wiele osób napotyka na podobne bariery. Jednemu artyście z niepełnosprawnością wzroku powiedzieli, że nie mogą go przyjąć na studia, bo nie będzie w stanie reagować na bodźce wzrokowe od partnera scenicznego.
Uważam, że to marnowanie potencjału i talentów oraz zamykanie się na różnorodność, która przecież nie ogranicza się do niepełnosprawności. Dlatego chcę mówić publicznie na ten temat.
Dominika: Z tego powodu musiałaś w 100 proc. polegać na prywatnej edukacji, przez co twoja ścieżka wygląda nieco inaczej niż w przypadku wielu innych aktorów.
Joanna: Tak, to prawda, ale jestem dumna z całej tej drogi. Przede wszystkim czuję wdzięczność dla prowadzących, którzy widzieli we mnie człowieka, a nie niepełnosprawność i traktowali mnie na równi z pozostałymi uczestnikami zajęć. Stawiano mi wymagania, nie traktowano mnie ulgowo. Nie znoszę infantylizującego podejścia, kiedy ktoś z góry zakłada, że trzeba mi we wszystkim pomagać.
Dominika: Jak myślisz, dlaczego niepełnosprawność wciąż często postrzegana jest jako przeszkoda w zdobyciu profesjonalnego wykształcenia aktorskiego?
Joanna: Myślę, że to wynik przestarzałego podejścia do zawodu aktora. Wiele osób uważa, że aktor powinien być wręcz nadsprawny, ponieważ musi móc zagrać wszystko. Aktor ma być taką czystą kartą.
Jeśli masz jakiekolwiek ograniczenia: fizyczne, intelektualne czy jakieś inne, to znaczy, że już nie jesteś “czystą kartą” i nie będziesz w stanie zagrać każdej roli. A skoro tak, to po co inwestować czas i pieniądze w kształcenie takiej osoby?
To bezsensowne podejście. Osoby z niepełnosprawnościami mogą grać bohaterów, którzy w tekście sztuki opisywani są jako pełnosprawni, bo dlaczego nie? Niepełnosprawność nie musi być na pierwszym miejscu, nie musi być nawet tematem.
Ale dla wielu osób niepełnosprawność jest zbyt konkretna, za bardzo określa. Aktor powinien być jak tabula rasa, a tutaj jego ciało jest wyraźne i widoczne. A przecież aktor na wózku może zagrać Hamleta.
Zresztą spektakl z Hamletem na wózku wydarzył się już dawno temu, tylko nie w Polsce. Może być też Hamlet, który jest niewidomy, Głuchy.
Dominika: Czy masz poczucie, że sytuacja powoli się poprawia? Coraz częściej widzimy przecież aktorów i artystów z niepełnosprawnościami.
Joanna: Myślę, że tak. Częściej pojawiają się castingi otwarte na osoby o różnym wyglądzie i różnych cechach. Również w teatrach pojawiają się co jakiś czas aktorzy z niepełnosprawnościami.
Problem polega jednak na tym, że te zmiany zachodzą bardzo powoli. Jeżeli producent chce zatrudnić aktora z niepełnosprawnością, często musi liczyć się z tym, że taka osoba nie będzie miała profesjonalnego wykształcenia ani dużego doświadczenia.
Ale gdzie ma je zdobyć, skoro praktycznie nie ma szans na to by dostać się do publicznej szkoły aktorskiej, a na prywatną wiele osób po prostu nie stać? Możliwości pracy dla osób z niepełnosprawnościami w tym zawodzie jest niewiele. Powstaje więc błędne koło. Brak dostępu do edukacji ogranicza możliwości zdobywania doświadczenia, a brak doświadczenia utrudnia otrzymywanie kolejnych ról. Dlatego uważam, że zmiany idą w dobrym kierunku, ale są zdecydowanie zbyt wolne.
Dominika: W przypadku artystów z niepełnosprawnościami często pojawia się przekonanie, że sztuka jest dla nich formą terapii lub rehabilitacji. Oczywiście, sztuka może mieć świetne właściwości terapeutyczne. Ale artyści z niepełnosprawnościami, tak jak wszyscy artyści, tworzą sztukę po to, żeby coś wyrazić, a nie poddać się terapii!
Joanna: Tak, mam wrażenie, że takie podejście jest obecne, nawet jeśli nie zawsze wyraża się je wprost. Czasami ludzie zakładają, że osoby z niepełnosprawnościami zajmują się sztuką po to, żeby zapomnieć o swoich trudnościach, poczuć się potrzebne albo zostać zauważone. Tymczasem ja po prostu chcę pracować. Chcę grać, zarabiać pieniądze i po prostu żyć! Tak jak każdy inny aktor.
Nie traktuję swojej pracy jako terapii. Oczywiście aktorstwo może mieć terapeutyczny wymiar, również dla osób bez niepełnosprawności, ale nie oznacza to, że to jego podstawowa funkcja.
Kiedy opowiadam o barierach, z którymi się spotykam, wtedy rzeczywiście pojawia się jakieś formy misji, ale dotyczy ona społecznego podejścia. Mam świadomość, że w pewnym sensie przecieram szlaki nie tylko dla siebie, ale też dla innych twórców z niepełnosprawnościami. Chciałabym, żeby kolejne pokolenia nie musiały przechodzić przez te same trudności.
Dominika: W swoich wypowiedziach często poruszasz temat dostępu do edukacji artystycznej. Czy samorzecznictwo jest dla Ciebie równie ważne co aktorstwo?
Joanna: Przede wszystkim jestem aktorką. To określenie jest dla mnie najważniejsze. Nie odrzucam jednak roli samorzeczniczki. Nie bez powodu mówię publicznie o problemach, na które napotykam. Czuję, że zmiana nie wydarzy się sama i trzeba o nią zawalczyć.
Wolałabym móc skupić się wyłącznie na pracy i nie musieć tłumaczyć, że osoby z niepełnosprawnościami też mogą być aktorkami i aktorami. Ale rzeczywistość wygląda inaczej.
Dominika: Jak Twoja niepełnosprawność wpływa na to, jak pracujesz na scenie?
Joanna: Na pewno mam inną percepcję świata niż większość osób, myślę, że z tego powodu reaguję inaczej na niektóre bodźce. Na co dzień muszę być bardzo uważna: pamiętać, gdzie coś położyłam, w którym miejscu zaczynają się schody i gdzie znajdują się dziury w chodniku. Dlatego umiem skupić się w praktycznie każdej sytuacji.
Ta uważność bardzo przydaje mi się również na scenie. Potrafię mocno koncentrować się na partnerach scenicznych, na tym, co mówią, jakie emocje przekazują i jak reagują. Publiczność też mnie nie rozprasza, bo praktycznie ich nie widzę. Znaczy, widzę sylwetki osób, ale niewiele więcej, więc traktuje ich trochę jak szarą masę. Za to dobrze słyszę to co mówią, jak klaszczą, dlatego reaguję na nich tak samo jak inni aktorzy. W ten sposób moja niepełnosprawność wpłynęła na wypracowanie umiejętności, które teraz przydają mi się w aktorstwie.
Dominika: Czy zdarzyło Ci się pomyśleć, że aktorstwo jednak nie jest dla Ciebie i chciałaś z niego zrezygnować?
Joanna: Nie miałam momentu, w którym zwątpiłabym w samo aktorstwo. Zdarzało mi się natomiast zastanawiać, czy mam na nie wystarczająco dużo siły. Szczególnie trudny okres dla mnie, to był moment, kiedy nie dostałam się do Akademii Teatralnej i Warszawskiej Szkoły Filmowej. To zbiegło się w czasie z bardzo przykrą sytuacją. Na planie serialu, na którym statystowałam, poznałam aktorkę z jakiegoś objazdowego teatrzyku. Powiedziała, że szukają młodej dziewczyny, która grałaby księżniczkę w spektaklu i że ja pasowałabym aparycją do tej roli. Ale żeby nie było za słodko, dodała, że ze względu na to jak wyglądają moje oczy, mogłabym grać przedstawienia tylko w hospicjach i szpitalach. W szkołach i przedszkolach to już nie – tam miałaby grać inna dziewczyna. Nie zgodziłam się na takie warunki, bo mam swoją godność.
To były przykre doświadczenia. Dostałam taki metaforyczny “pstryczek w nos” od życia i aktorskiego środowiska. Zrozumiałam wtedy, że będę napotykać również na ludzi, którzy są pełni uprzedzeń. A ja muszę szukać tych, którzy działają inaczej. I to nie będzie łatwe.
Dominika: Czy spotkałaś się jeszcze z innymi sytuacjami, w których ktoś z góry zakładał, że nie odegrasz konkretnej roli ze względu na swoją niepełnosprawność?
Joanna: Tak. Miałam na przykład statystować w filmie. Statystować, prawda? To nie była żadna wielka rola, bez fanfar i czerwonych dywanów. Przyszłam na przymiarki kostiumów. I jedna z osób pracujących w garderobie zaczęła kwestionować mój udział w nagraniach. Zrobiła naprawdę wielki raban! Zadzwoniła nawet do osoby decyzyjnej, z pytaniem jak to ja, niewidoma, chcę iść na plan zdjęciowy. Że tam może być niebezpiecznie, bo nagrania miały być w jakimś zamku. I co, jeśli się wywrócę. Ale tam na statystowanie zgłosiła się również matka z dzieckiem i starsze osoby. Powiedziałam, że nie jestem niewidoma, tylko słabowidząca i naprawdę mogę statystować. Historia skończyła się tak, że osoba decyzyjna, do której zadzwoniła ta kobieta, zabroniła mi uczestniczyć w nagraniach.
Dominika: To naprawdę przykre…
Joanna: Inna sytuacja wydarzyła się podczas warsztatów teatralnych dla dorosłych. Mieliśmy wykonywać ćwiczenie polegające na prowadzeniu partnera z zamkniętymi oczami. Instruktor pozwolił, żebym była osobą prowadzoną, ale kiedy przyszła moja kolej, żeby poprowadzić kogoś innego, stwierdził, że zrobi to za mnie. Poczułam, że z góry uznano, że nie poradzę sobie z tym zadaniem. Więcej nie wróciłam na te warsztaty.
Takie sytuacje się zdarzają. Ale ja już też nie pcham się tam, gdzie mnie nie chcą. Wolę szukać ludzi, którzy są otwarci na współprace i nie postrzegają mnie przez pryzmat stereotypów.
Dominika: Na koniec chciałam nieco zmienić temat i spytać, czym jest dla ciebie duma z niepełnosprawności? Ostatnio coraz więcej mówi się na ten temat.
Joanna: Dla mnie na pewno nie jest to romantyzowanie niepełnosprawności ani udawanie, że nie wiążą się z nią żadne trudności. Postrzegam dumę z niepełnosprawności raczej jako dostrzeganie potencjału w tym, co inni mogą uważać wyłącznie za ograniczenia.
Mam już dosyć narracji, w której pierwsze pytanie kierowane do osoby z niepełnosprawnością brzmi: „Jakie masz ograniczenia?”. Chciałabym, żeby częściej pytano: „W czym jesteś dobra?”, „Jakie masz umiejętności?”, „Co potrafisz robić szczególnie dobrze?”, a nawet: „Czego nauczyła Cię Twoja niepełnosprawność?”.
Nie chodzi o szukanie supermocy. Taka narracja również jest przesadzona i może tworzyć nierealistyczne oczekiwania. Chodzi raczej o to, żeby nie skupiać się wyłącznie na tym, czego nie mamy lub czego nie możemy zrobić. I to jest moim zdaniem duma z niepełnosprawności – wykorzystywanie swojego potencjału, jakikolwiek on jest.
Dominika: Bardzo dziękuję Ci za rozmowę!
Ten artykuł jest dostępny w Biuletynie “Widzialni z Fundacją Avalon” w którym znajdziesz wiele ciekawych artykułów i informacji. Zapraszamy do pobrania i przeczytania listopadowego numeru!

Biuletyn „Widzialni z Fundacją Avalon” powstaje dzięki dofinansowaniu
Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych PFRON



