Renta albo rozwój
Najczęstsze pytania o pułapkę rentową
Marta Lorczyk – ekonomistka, samorzeczniczka, bohaterka kampanii „Widzimy się w pracy”
Społeczna Inicjatywa na rzecz likwidacji pułapki rentowej, w skład której wchodzi kilkadziesiąt organizacji pozarządowych, niezależni aktywiści i aktywistki oraz organizacje pracodawców, występuje z postulatem zniesienia limitów przychodu dla wszystkich rencistów z niepełnosprawnościami, czyli tak zwanej pułapki rentowej. Pułapka rentowa to mechanizm, w którym osoby pobierające rentę ryzykują jej częściową lub całkowitą utratę po przekroczeniu określonego limitu zarobków. W efekcie osoby z niepełnosprawnościami mają silne obawy związane z podjęciem pracy, a kiedy już ją podejmą, w większości są skutecznie zniechęcane przed przekroczeniem limitów.
Ale w czym problem, przecież można pilnować limitów?
Można, ale wtedy rozwój zawodowy na tym limicie się zatrzymuje. Każda dalsza podwyżka, premia czy dodatkowe zlecenie oznacza, że na koniec dnia, w najlepszym wypadku, na koncie będzie ta sama kwota. Więcej pracy nie przełoży się na dodatkowe pieniądze, bo zarobi się trochę więcej, ale renty będzie mniej. Prosta kalkulacja pozwala więc stwierdzić czy warto pracować więcej. W określonym przedziale wynagrodzenia to się po prostu nie opłaca. Można też przez cały rok skrupulatnie pilnować limitów, po czym w grudniu otrzymać premię roczną czy nagrodę świąteczną, przez co limity będą przekroczone. Można też odmówić nagrody lub wykonywać minimum obowiązków, żeby na to dodatkowe wynagrodzenie nie zasługiwać. Ale czy na pewno o to chodzi w aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnościami?
Ale o co chodzi, przecież większość osób z niepełnosprawnościami może pomarzyć o wynagrodzeniu w takiej wysokości, żeby zagrażało rencie?
Tak, wiele osób z niepełnosprawnościami pracuje za minimalne wynagrodzenie i to z wielu powodów. Pułapka rentowa jest tylko jednym z nich, choć w niektórych branżach podstawowym. Trzeba też powiedzieć, że pułapka rentowa niejako reguluje rynek pracy dla osób z niepełnosprawnościami. Przecież część pracodawców doskonale wie, jakie są limity. Niektórzy nawet dają wprost komunikat: nie będę Ci płacić więcej, bo dla mnie to koszt, a Ty i tak nic nie zyskasz. Co więcej, niestety są pracodawcy, którzy potrafią utrzymywać w pracowniku przekonanie, że te limity są niższe niż w rzeczywistości, bo wiedzą, że on tego nie zweryfikuje. Tani pracownik, któremu można dawać dodatkowe zadania bez wynagrodzenia, bo i tak się nie upomni, to dobry pracownik?
Trzeba podkreślić, że są też pracodawcy, którzy doceniają pracowników z niepełnosprawnościami i chcą im płacić takie same stawki, jak pracownikom bez niepełnosprawności. Chcą, ale też muszą, bo są zobligowani np. rozporządzeniem płacowym, jak choćby w administracji publicznej. Wielu rencistów woli wtedy zmniejszyć wymiar etatu albo korzystać regularnie z urlopu bezpłatnego, żeby tylko nie naruszyć limitów. Warto zadać się pytanie, kto jeszcze na tym traci? Przecież mniejsze wynagrodzenie, to mniejsze podatki!
Ale czemu nie przejdziecie na B2B?
Funkcjonuje przekonanie, że pułapka rentowa dotyczy umowy o pracę czy zlecenie, ale nie dotyczy działalności gospodarczej. To nie do końca prawda. Na zmniejszenie lub zawieszenie świadczenia, ma wpływ przede wszystkim przychód z działalności, od której są obowiązkowe składki na ubezpieczenia społeczne. W dużym uproszczeniu działalność gospodarcza, taka jak choćby JDG (jednoosobowa działalność gospodarcza), jest objęta składką, przy czym sposób jej kalkulacji powoduje, że trudno wpaść w pułapkę rentową. I rzeczywiście część osób, zwłaszcza w niektórych branżach, zamiast za każdym razem podpisywać umowę zlecenie, wystawia fakturę. Natomiast wysłanie wszystkich rencistów na JDG to nie jest rozwiązanie do powszechnego stosowania, nie tylko z punktu widzenia pracowników, ale i pracodawców. Dość powiedzieć, że comiesięczne dofinansowanie do wynagrodzenia pracownika z orzeczeniem o niepełnosprawności ze środków PFRON wymaga umowy o pracę. W niektórych sektorach, jak w administracji publicznej, zatrudnienie na B2B w ogóle nie wchodzi w grę. Tymczasem przepisy nakładają na urzędy ustawowy cel osiągnięcia 6% wskaźnika zatrudnienia OzN (przeliczanego na etaty), a jeśli urząd tego progu nie spełnia, uruchamiane są konkretne mechanizmy prawne i finansowe.
Ale dlaczego tak znienacka poruszacie ten temat?
Zniesienie pułapki rentowej to nie jest nowy postulat. Można by cofnąć się jeszcze dalej, ale przytoczę tylko fragment Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021 2030, uchwalonej przez Radę Ministrów w lutym 2021 roku. W pkt IV.2.1 na stronie 204 podano wprost, że „Wśród barier dla zwiększenia aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami należy wskazać również tzw. pułapkę rentową (…). Obecne rozwiązania w systemie rentowym zostaną zastąpione mechanizmami, które nie będą powodowały ujemnych skutków podjęcia zatrudnienia dla łącznego dochodu osoby z niepełnosprawnością.”. Są też bardziej aktualne zapowiedzi, jak można przeczytać na 100konkretow.pl: „Zlikwidujemy tzw. „pułapkę rentową”: osoby z niepełnosprawnością będą mogły pracować nie tracąc renty. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej prowadzi analizy, których celem jest przygotowanie założeń projektu”. Niestety, zapis ten widnieje niezmiennie od trzech lat, dlatego powstała Społeczna Inicjatywa na rzecz likwidacji pułapki rentowej. Obecnie Inicjatywa przechodzi do kolejnego etapu prac nad społecznym projektem ustawy – rozmów z politykami i polityczkami o wprowadzeniu projektu pod obrady Sejmu RP.
Ten artykuł jest dostępny w Biuletynie “Widzialni z Fundacją Avalon” w którym znajdziesz wiele ciekawych artykułów i informacji. Zapraszamy do pobrania i przeczytania listopadowego numeru!

Biuletyn „Widzialni z Fundacją Avalon” powstaje dzięki dofinansowaniu
Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych PFRON



